Slaap monitoren bij paralympische sporters? Let op!

Zo kampen atleten met een visuele beperking vooral met een verstoord dag-nacht ritme. Daardoor zijn zij ’s nachts vaker wakker en voelen ze zich overdag slaperig. Sporters met een hoge dwarslaesie kunnen hun lichaamstemperatuur ’s nachts minder goed omlaag brengen. Een koelere slaapkamer kan hen helpen. En atleten met een amputatie kunnen last krijgen van restpijn in het geamputeerde lichaamsdeel als ze in een verkeerde houding in bed liggen. Deze factoren zijn belangrijk als het om een goede nachtrust gaat, maar de huidige meetinstrumenten – die zijn gebaseerd op valide sporters – geven hier geen aandacht aan.  

Wat is bekend?

• Slaap is het beste herstelmiddel voor sporters. 
• Veel paralympische sporters kampen met onvoldoende slaap. 

Wat is nieuw?

• De huidige meetinstrumenten voor slaap zijn ontwikkeld voor valide sporters.
• De beperking zelf kan de slaap van een para-sporter op een specifieke manier verstoren.
• Verlaging van de trainingsbelasting kan de slaap verbeteren. 

Subjectieve metingen

De onderzoekers namen 17 studies die tussen 2020 en 2025 gepubliceerd waren, onder de loep. De gemonitorde sporters hadden vooral een fysieke of visuele beperking. De meesten kwamen uit in het rolstoelrugby, parazwemmen of powerliften. In de meeste studies werd de slaap in kaart gebracht met een subjectieve inventarisatie (zoals van de ervaren slaapkwaliteit, slaperigheid overdag, het natuurlijke slaap-waak ritme, slaaphygiëne) op grond van een vragenlijst (in de meeste gevallen de Pittsburgh Sleep Quality Index; soms een sport-gerelateerde, zoals de Athlete Sleep Screening Questionnaire). Los van het feit dat deze vragenlijsten niet gevalideerd zijn voor paralympische sporters, werd slechts in een klein aantal studies rekening gehouden met de beperking van degene die hem moest invullen (zoals het toepassen van brailleschrift in het geval van blindheid). 

In maar weinig studies vergaarden onderzoekers objectieve slaapdata (zoals totale slaaptijd, slaap efficiency, tijd tot inslapen, wakkere periodes) met behulp van wearables, zoals een bewegingsmeter om de pols (actigrafie). Sporadisch werden aanvullende metingen gedaan, zoals die van lichaams- en huidtemperatuur of melatonine in het speeksel. Maar net als bij de subjectieve data, werden ook de objectieve metingen op dezelfde manier geïnterpreteerd als bij valide sporters. 

Combinatie van metingen

Het overzichtsartikel benadrukt de behoefte aan specifieke protocollen om de slaap te monitoren bij paralympische atleten. Idealiter gaat het hierbij om een combinatie van subjectieve en objectieve metingen, met toegankelijke instrumenten die gevalideerd zijn bij sporters met uiteenlopende beperkingen. De informatie uit zo’n gestandaardiseerd protocol stelt een coach of trainer vervolgens in staat om – indien wenselijk – gerichte acties te ondernemen om het slaapgedrag te verbeteren. Dat dit belangrijk is, suggereren ook de resultaten van de onderzochte studies. De algemene tendens: net als bij valide sporters komt de slaapkwaliteit bij paralympische sporters regelmatig onder druk te staan door een hoge trainingsbelasting, onvoldoende hersteltijd en een verstoord dag-nacht ritme na een intercontinentale vlucht. 

Om de slaap te verbeteren is – naast specifieke aandacht voor de specifieke beperking – het bewust afbouwen van de trainingsbelasting (taperen) een optie. Om dit verantwoord te doen, is het belangrijk om – naast de slaap – ook de belasting van de sporter te monitoren. Mogelijk kunnen de trainingstijden worden aangepast: vroeg in de ochtend en laat in de avond sporten kan leiden tot onvoldoende slaap.  

Hoe zoiets eruit kan zien tijdens een groot toernooi in het buitenland, lichten de onderzoekers toe aan de hand van het protocol dat de Braziliaanse paralympische ploeg hanteert tijdens internationale wedstrijden (zie kader).

Protocol Braziliaanse paralympische ploeg
Ruim voor vertrek vullen alle sporters een slaapvragenlijst in. De resultaten hiervan worden in de vorm van individuele slaapprofielen naar alle betrokken stafleden gestuurd: sportwetenschappers, teamdokters, voedingsdeskundigen, coaches. OP basis van de tijdszone waarin de wedstrijden gaan plaatsvinden, worden naar aanleiding van het slaapprofiel individuele aanpassingen gemaakt in bedtijdroutine, trainingsschema, blootstelling aan licht en vluchttijden, zodat zo min mogelijk verstoring in het circadiaans ritme te verwachten is. Na aankomst op de nieuwe locatie wordt de kwaliteit en duur van de slaap en ervaren welzijn continu in de gaten gehouden met zelfrapportages en wearables. Als hierin afwijkingen gezien worden, wordt de data gedeeld met de medische staf en de voedingsdeskundigen, zodat die eventueel kunnen ingrijpen met (slaap)medicatie of voeding. Dit gebeurt tot het slaapprofiel weer rechtgetrokken is of de eerste wedstrijden starten.

Praktische tips voor coaches en trainers

• Wees kritisch bij de huidige meetmethoden voor slaap omdat die voor valide sporters gemaakt zijn.
• Bespreek met je sporter het belang van goede slaap en slaaphygiëne.
• Train op tijdstippen die zo min mogelijk interfereren met de slaap van je sporters.
• Zorg voor genoeg licht tijdens de training.
• Check of de slaapkamer van je sporter wel écht donker is.
• Bij een visueel beperkte sporter: wees alert op slaperigheid overdag.
• Bij een sporter met een dwarslaesie: let op de temperatuur van de slaapkamer.
• Bij een sporter met een amputatie: wees alert op restpijn tijdens het slapen.
• Hou de belasting van je sporter in de gaten: slecht slapen is vaak het eerste signaal van overtraining.