Er is maar weinig onderzoek gedaan naar inspanning bij mensen met de oogaandoening LHON, en nog geen enkel onderzoek bij paralympische sporters met LHON. Lees en interpreteer de conclusies hieronder daarom met enige voorzichtigheid.
Wat is LHON?
Leber Hereditary Optic Neuropathy (LHON) is een mitochondriale aandoening. Meestal is de oorzaak een mutatie in het DNA van de mitochondriën, die een onderdeel van de ademhalingsketen (complex I) verstoort 1 2. LHON staat vooral bekend om schade aan de oogzenuw en verlies van het centrale gezichtsvermogen. Maar mitochondriën zitten in vrijwel alle lichaamsweefsels en zorgen daar voor de aerobe energieproductie. LHON heeft daarom ook gevolgen voor de energieproductie in bijvoorbeeld de skeletspieren en de hersenen. Dat uit zich mogelijk in dat atleten na een wedstrijd bleek worden, kracht verliezen, trager reageren of erg slaperig worden.
Minder energie
Bij de meeste mensen met LHON produceren de mitochondriën in de spieren minder energie 1 3 4. In één kleine studie lag die productie op ongeveer 27 tot 65% van de normaalwaarde bij gezonde personen 1. Dat grote verschil hangt samen met het type mutatie 1 3: bij de ene mutatie was het 27%, bij de andere 65% 1.
Maar over het algemeen geldt dus voor mensen met LHON dat hun mitochondriën minder goed werken. In dat geval haalt het lichaam meer energie uit koolhydraten via de glycolyse, en minder uit vetten 2 4 5. Bij vergelijkbare aandoeningen zien onderzoekers bij dezelfde inspanning ook hogere lactaatwaarden, wat dit beeld indirect ondersteunt 6. Daarnaast hebben mensen met LHON in rust minder creatinefosfaat in hun spieren 1 3. Daardoor kunnen ze mogelijk minder snel energie leveren en zijn ze nog meer aangewezen op de glycolyse.
Kortom: minder goed werkende mitochondriën betekent minder energie. Daardoor zal dezelfde belasting tijdens training of wedstrijden voor sporters met LHON lichamelijk zwaarder zijn dan voor sporters zonder LHON.
Impact van extra belasting
- Doordat energie bij atleten met LHON voornamelijk via de glycolyse geproduceerd moet worden, kan het herstel na inspanning voor hen ook vertraagd zijn. Dit mechanisme verklaart mogelijk dat de betreffende sporters één wedstrijd aanvankelijk redelijk kunnen volbrengen, maar daarna sterk vermoeid raken en moeite hebben met een volgende belasting.
- Door de grote individuele variatie is de diagnose LHON alléén onvoldoende om te voorspellen hoeveel minder belastbaar een individuele sporter is. Hierbij moet je ook kijken naar de specifieke mutatie, en zelfs binnen de mutatie naar individuele verschillen.
- Specifiek onderzoek naar cognitieve vermoeidheid tijdens of na inspanning bij LHON ontbreekt. Hierdoor kunnen de beschreven verschijnselen (bleek worden, krachtverlies, trager reageren en communiceren, overprikkeling en zeer sterke slaperigheid) niet met zekerheid aan LHON worden toegeschreven.
- Wel is aangetoond dat de mitochondriale energiehuishouding ook tot een verminderde energiereserve in de hersenen kan leiden 3. Daarnaast zijn vermoeidheid en inspanningsintolerantie bekende kenmerken van mitochondriale aandoeningen in bredere zin 7.
- De belangrijkste LHON-mutaties kunnen verder ook leiden tot een verhoogde productie van reactive oxygen species (ROS) en oxidatieve stress in zowel de spier als hersenen 2. Ook inspanning verhoogt de productie van ROS. Bij normale concentraties vervullen deze moleculen belangrijke signaalfuncties en dragen ze bij aan trainingsadaptaties. Maar als de productie de antioxidatieve capaciteit overschrijdt, kan ROS bijdragen aan oxidatieve schade en vermoeidheid.
- Bij zeer zware inspanning zijn ook hoge bloedlactaatconcentraties in enkele studies geassocieerd met een tijdelijke vermindering van aandacht en werkgeheugen 8.
Het is daarmee fysiologisch plausibel, maar niet rechtstreeks bewezen, dat de combinatie van een reeds verstoorde mitochondriële redoxbalans, hogere lactaatproductie, en fysieke en cognitieve belasting tijdens inspanning bij sommige sporters met LHON sneller tot vermoeidheid kunnen leiden. Mogelijk houden deze aspecten ook verband met de beschreven verschijnselen.
Training, voeding en supplementen
Een mitochondriële aandoening betekent niet dat je intensieve training per definitie moet vermijden. Onderzoek bij andere mitochondriale aandoeningen laat juist zien dat aerobe training de oxidatieve capaciteit kan verbeteren 9. Bij topsporters met LHON moet daarom vooral worden vastgesteld hoeveel belasting iedere sporter kan verdragen en hoeveel herstel tussen opeenvolgende inspanningen nodig is.
Er is geen overtuigend bewijs voor een specifieke voedingsstrategie die inspanningsintolerantie bij LHON vermindert. Ook bestaat geen bewijs dat specifieke supplementen de sportprestatie bij LHON verbeteren. Hoewel onder andere co-enzym Q10, creatine en verschillende vitamines bij mitochondriale aandoeningen zijn onderzocht, is er geen consistent bewijs voor voordelen van deze supplementen 10. Supplementatie kan daarom niet specifiek worden aanbevolen voor deze sporters op basis van de huidige literatuur.
Conclusie
LHON kan gepaard gaan met een verminderde mitochondriale energieproductie in skeletspieren en hersenen en een vertraagd metabool herstel na inspanning. Deze bevindingen maken het fysiologisch plausibel dat sommige sporters met LHON sneller fysieke en mogelijk cognitieve vermoeidheid ontwikkelen en langer nodig hebben om te herstellen. Er bestaan echter grote verschillen tussen LHON-mutaties en daarmee waarschijnlijk ook tussen individuele sporters.
Praktische tips voor coaches en trainers
Vanwege het beperkte onderzoek naar LHON bij sporters moeten we de aanbevelingen ook grotendeels extrapoleren vanuit onderzoek naar andere primaire mitochondriale aandoeningen.
- Begrijp de individuele belasting. Monitor gedurende enkele weken belasting, vermoeidheid, RPE, slaap, en ervaren mentale/cognitieve frisheid vóór en na trainingen en wedstrijden. Kijk of er hier relaties te vinden zijn die meer inzicht geven in de herstelbehoefte voor individuele sporters na bepaalde vormen van belasting. Gebruik de individuele respons op training en herstel om volume en intensiteit aan te passen.
- Verminder de belasting tussen wedstrijden. Bij toernooidagen is niet alleen de belasting van één wedstrijd relevant, maar vooral of de sporter voldoende hersteld is vóór de volgende wedstrijd. Verminder waar mogelijk niet-noodzakelijke fysieke en cognitieve belasting tussen wedstrijden.
- Zorg voor voldoende energie en koolhydraten. De verminderde mitochondriële functie vraagt mogelijk meer inname van koolhydraten om de glycolyse te ondersteunen dus zorg voor voldoende inname van koolhydraten.
- Gebruik geen supplementen als primaire oplossing. Er is momenteel geen goed bewijs dat supplementen de inspanningscapaciteit of het herstel bij LHON verbeteren.
- Test de toernooistrategie vooraf. Simuleer vóór het EK een wedstrijddag met vergelijkbare timing en meerdere inspanningen. Monitor hoe snel iedere sporter na de eerste wedstrijd herstelt en gebruik dit om individuele herstel-, voedings- en warming-up strategieën voor het EK vast te leggen.
Bronnen
- Lodi, R., et al., In vivo skeletal muscle mitochondrial function in Leber’s hereditary optic neuropathy assessed by 31P magnetic resonance spectroscopy. Annals of Neurology, 1997. 42(4): p. 573-579.
- Yen, M.-Y., A.-G. Wang, and Y.-H. Wei, Leber’s hereditary optic neuropathy: A multifactorial disease. Progress in Retinal and Eye Research, 2006. 25(4): p. 381-396.
- Barbiroli, B., et al., Defective brain and muscle energy metabolism shown by in vivo <sup>31</sup>P magnetic resonance spectroscopy in nonaffected carriers of 11778 mtDNA mutation. Neurology, 1995. 45(7): p. 1364-1369.
- Baracca, A., et al., Severe Impairment of Complex I–Driven Adenosine Triphosphate Synthesis in Leber Hereditary Optic Neuropathy Cybrids. Archives of Neurology, 2005. 62(5): p. 730-736.
- Carelli, V., et al., Bioenergetics shapes cellular death pathways in Leber’s hereditary optic neuropathy: a model of mitochondrial neurodegeneration. Biochimica et Biophysica Acta (BBA)-Bioenergetics, 2004. 1658(1-2): p. 172-179.
- Lodi, R., et al., Defective Mitochondrial Adenosine Triphosphate Production in Skeletal Muscle From Patients With Dominant Optic Atrophy Due to OPA1 Mutations. Archives of Neurology, 2011. 68(1): p. 67-73.
- Mancuso, M., et al., Fatigue and exercise intolerance in mitochondrial diseases. Literature revision and experience of the Italian Network of mitochondrial diseases. Neuromuscular disorders, 2012. 22: p. S226-S229.
- Coco, M., et al., Attentional processes and blood lactate levels. Brain Res, 2009. 1302: p. 205-11.
- Wan, Q., Y. Ding, W. Liu, and K. Yang, Effects of exercise training on skeletal muscle function in patients with mitochondrial myopathy: a systematic review. Frontiers in Sports and Active Living, 2026. 8: p. 1710264.
- Pfeffer, G., et al., Treatment for mitochondrial disorders. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2012(4).
Uitgelicht